Categories
Trải qua hàng triệu năm tiến hóa, Trái Đất đã hình thành nên một hệ sinh thái vô cùng phong phú, nơi mỗi loài sinh vật – từ những loài côn trùng nhỏ bé cho đến những gã khổng lồ của đại dương – đều đóng vai trò như một mắt xích không thể thay thế. Sự cân bằng của hệ sinh thái ấy chính là cái nôi nuôi dưỡng sự sống của nhân loại.
Thế nhưng, trong vài thế kỷ trở lại đây, sự bùng nổ của dân số, tốc độ đô thị hóa chóng mặt và đặc biệt là lòng tham vô độ của con người thông qua nạn săn bắn trái phép đã đẩy hàng ngàn loài động vật đến bờ vực tuyệt chủng. Săn bắn không còn là hoạt động sinh tồn nguyên thủy, mà đã biến tướng thành một ngành công nghiệp phi pháp trị giá hàng tỷ đô la, tàn phá thiên nhiên một cách khốc liệt.
Để cứu lấy những gì còn sót lại, luật pháp quốc tế (như Công ước CITES) và luật pháp của từng quốc gia đã ban hành những lệnh cấm nghiêm ngặt. Bài viết này sẽ đi sâu tìm hiểu chân dung những loài động vật bị cấm săn bắt trên phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam, qua đó thấu hiểu tiếng kêu cứu của tự nhiên và trách nhiệm của mỗi chúng ta.
Contents
Bức tranh toàn cảnh về nguyên nhân tuyệt chủng do săn bắt
Trước khi điểm tên những loài động vật bị cấm săn bắt cụ thể, chúng ta cần nhìn thẳng vào thực trạng tàn khốc của nạn săn bắt trộm (poaching).
Theo Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), quần thể các loài động vật hoang dã trên toàn cầu đã giảm trung bình gần 70% chỉ trong vòng nửa thế kỷ qua. Săn bắt trái phép nhằm các mục đích chính sau:
Thương mại hóa các bộ phận cơ thể: Ngà voi, sừng tê giác, xương hổ, vảy tê tê… được mua bán rầm rộ trên thị trường đen vì những lời đồn thổi vô căn cứ về công dụng chữa bệnh hoặc để làm đồ trang trí xa xỉ thể hiện đẳng cấp.
Lấy thịt (Thịt thú rừng): Nhiều thực khách coi việc ăn thịt động vật hoang dã quý hiếm là một thú vui thượng lưu, bất chấp nguy cơ lây nhiễm các dịch bệnh nguy hiểm từ động vật sang người (zoonotic diseases).
Ngành công nghiệp thời trang thời thượng: Da cá sấu, da báo, lông thú… vẫn là đích ngắm của nhiều đường dây săn trộm để cung cấp cho thị trường thời trang xa xỉ bất hợp pháp.
Hậu quả khôn lường của nạn săn bắt trái phép
Việc loại bỏ các loài động vật ra khỏi môi trường tự nhiên của chúng không chỉ là một tội ác đối với muôn loài, mà còn để lại những hệ lụy trực tiếp và tàn khốc đối với cuộc sống của con người.
Hiệu ứng sụp đổ dây chuyền (Trophic Cascade)
Trong tự nhiên, các loài liên kết với nhau qua chuỗi thức ăn. Khi một loài ăn thịt đầu bảng (như hổ, báo) bị tiêu diệt hoàn toàn, số lượng các loài ăn cỏ (như hoẵng, lợn rừng) sẽ tăng trưởng mất kiểm soát. Chúng sẽ ăn sạch các mầm cây non, làm suy kiệt thảm thực vật, dẫn đến tình trạng xói mòn đất, lũ lụt và suy thoái rừng nghiêm trọng.
Sự trỗi dậy của các siêu virus dịch bệnh
Rừng già là nơi cô lập các loài virus cổ xưa và nguy hiểm. Khi con người săn bắt, vận chuyển và giết mổ động vật hoang dã trong môi trường mất vệ sinh, chúng ta đã vô tình tạo điều kiện cho các mầm bệnh này đột biến và lây sang người. Các đại dịch toàn cầu từng làm rung chuyển thế giới như Ebola, SARS, và COVID-19 đều có nguồn gốc từ việc tiếp xúc và tiêu thụ động vật hoang dã trái phép.
Những loài động vật bị cấm săn bắt trên phạm vi toàn cầu
Theo những tin tức tổng hợp số trong Phụ lục I của Công ước CITES (Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp) – nhóm những loài động vật bị cấm săn bắt trên thế giới đang bị đe dọa tuyệt chủng nghiêm trọng nhất.
Tê Giác (Rhino) – Bi kịch từ chiếc sừng chứa Keratin
Tê giác là một trong những loài động vật có vú lớn nhất còn sót lại trên đất liền. Hiện nay, cả 5 loài tê giác trên thế giới (Tê giác đen, tê giác trắng, tê giác Ấn Độ, tê giác Javan và tê giác Sumatra) đều nằm trong tình trạng nguy cấp hoặc cực kỳ nguy cấp.
Sừng tê giác thực chất chỉ cấu tạo từ Keratin – hoàn toàn giống với thành phần của móng tay, móng chân người. Tuy nhiên, trên thị trường đen, nó lại được định giá đắt hơn cả vàng.
Chính niềm tin mù quáng rằng sừng tê giác có thể chữa bách bệnh, thậm chí cả bệnh ung thư, đã khiến loài vật này bị tàn sát không nương tay. Những kẻ săn trộm dùng súng quân dụng hạ gục tê giác, dùng cưa cắt tận gốc sừng khi con vật có khi vẫn còn sống rồi bỏ mặc nó chảy máu đến chết giữa đồng cỏ.
Voi Châu Phi và Voi Châu Á – Tiếng khóc giữ rừng sâu
Voi được mệnh danh là “những kiến trúc sư của hệ sinh thái” nhờ khả năng phát quang rừng, tạo lối đi và nguồn nước cho các loài nhỏ hơn. Thế nhưng, cứ mỗi 15-20 phút, lại có một chú voi bị sát hại để lấy ngà.
Ngà voi thực chất là răng cửa của chúng. Để lấy được chiếc ngà toàn vẹn nhất, những kẻ săn trộm buộc phải bắn chết hoặc chặt hạ toàn bộ vùng mặt của con voi. Dù lệnh cấm mua bán ngà voi quốc tế đã có hiệu lực từ năm 1989, các thị trường ngầm vẫn hoạt động nhức nhối, đẩy loài động vật thông minh, giàu tình cảm này đến gần hơn với ngày tuyệt chủng.
Hổ (Tiger) – Sự biến mất của chúa sơn lâm
Một thế kỷ trước, có khoảng 100.000 con hổ hoang dã rống vang khắp các khu rừng châu Á. Ngày nay, con số đó chỉ còn vỏn vẹn dưới 5.000 con ngoài tự nhiên.
Hổ bị săn bắt ráo riết vì hầu như mọi bộ phận trên cơ thể chúng đều có thể quy đổi ra tiền: da để làm thảm, xương để nấu cao, móng vuốt và răng để làm bùa may mắn. Việc mất đi loài ăn thịt đầu bảng như hổ sẽ dẫn đến sự bùng nổ của các loài ăn cỏ, gây mất cân bằng sinh thái nghiêm trọng và suy thoái các thảm thực vật rừng.
Tê Tê (Pangolin) – Sinh vật bị buôn lậu nhiều nhất thế giới
Dù không to lớn như voi hay hổ, tê tê cũng là một trong những loài động vật bị cấm săn bắt khi giữ một kỷ lục đáng buồn: Loài động vật có vú bị săn bắt và buôn lậu nhiều nhất hành tinh.
Vũ khí tự vệ duy nhất của tê tê khi gặp nguy hiểm là cuộn tròn cơ thể lại như một quả bóng với lớp vảy cứng. Lớp vảy này bảo vệ chúng khỏi răng nanh của sư tử, báo nhưng lại biến chúng thành “mồi ngon” dễ dàng cho những kẻ săn trộm chỉ cần nhặt chúng bỏ vào bao tải. Vảy tê tê bị săn lùng ráo riết để làm dược liệu trong y học cổ truyền, mặc dù chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào chứng minh tác dụng chữa bệnh của nó.
Danh sách động vật hoang dã bị cấm săn bắt nghiêm ngặt tại Việt Nam
Việt Nam được quốc tế công nhận là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới. Tuy nhiên, đây cũng là “điểm nóng” về nạn săn bắt và tiêu thụ động vật hoang dã. Luật pháp Việt Nam (Nghị định 06/2019/NĐ-CP và sửa đổi bởi Nghị định 84/2021/NĐ-CP) đã phân định rõ Nhóm IB – nhóm những loài động vật bị cấm săn bắt tại Việt Nam quý hiếm.
Các loài Linh trưởng (Vọoc, Vượn, Cu li)
Việt Nam là nhà của nhiều loài voọc quý hiếm bậc nhất thế giới mà không nơi nào khác có được (loài đặc hữu), tiêu biểu như:
Voọc quần đùi trắng (Voọc mông trắng)
Voọc mũi hếch
Voọc Cát Bà
Các loài linh trưởng này thường bị săn bắn bằng súng tự chế hoặc bẫy dây để làm thịt thú rừng, nấu cao hoặc bắt con non làm thú cưng (pet). Do tập tính sinh sản chậm (mỗi lần chỉ đẻ một con) và môi trường sống bị chia cắt, quần thể các loài voọc tại Việt Nam đang ở mức báo động đỏ.
Sao La – “Kỳ lân châu Á” bí ẩn
Được phát hiện vào năm 1992 tại vườn quốc gia Vũ Quang (Hà Tĩnh), Sao La là một trong những phát hiện khảo cổ học động vật lớn nhất thế kỷ 20. Sự tồn tại của loài thú cổ đại này quý giá đến mức các nhà khoa học ví nó như một báu vật của nhân loại.
Sao La không phải là mục tiêu trực tiếp của thợ săn, nhưng chúng là nạn nhân gián tiếp của các loại bẫy dây rải rác khắp rừng sâu do thợ săn đặt để bắt heo rừng, hoẵng. Hiện nay, không ai biết chính xác còn bao nhiêu cá thể Sao La còn sống ngoài tự nhiên, và chúng đang đứng trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn trước khi chúng ta kịp thấu hiểu về chúng.
Rùa Biển (Vích, Đồi mồi, Quản đồng)
Vùng biển Việt Nam từng là bãi đẻ của rất nhiều loài rùa biển. Thế nhưng hiện nay, hình ảnh rùa lên bờ đẻ trứng đã trở nên vô cùng hiếm hoi. Rùa biển bị săn bắt để lấy thịt, lấy trứng làm thức ăn, đặc biệt đồi mồi bị săn lùng để lấy lớp mai lộng lẫy chế tác thành các đồ mỹ nghệ đắt tiền như gọng kính, lược, vòng tay.
Giải pháp để bảo vệ những loài động vật quý hiếm
Tìm hiểu về những loài động vật bị cấm săn bắt cho thấy, cuộc chiến chống lại nạn săn bắt trái phép không phải là trách nhiệm của riêng các kiểm lâm viên hay các tổ chức bảo tồn, mà là sứ mệnh của toàn xã hội. Mỗi hành động nhỏ của chúng ta đều có thể cứu sống một cá thể động vật ngoài tự nhiên.
Kiên quyết nói “KHÔNG” với các sản phẩm từ động vật hoang dã: Không ăn thịt thú rừng, không sử dụng đồ trang sức từ ngà voi, mai đồi mồi, không tin vào các bài thuốc từ cao hổ, sừng tê giác hay vảy tê tê. “Không có người mua, không có kẻ giết”.
Không tiếp tay cho các dịch vụ du lịch ngược đãi động vật: Tẩy chay các rạp xiếc thú tàn nhẫn, không chụp ảnh check-in cùng các động vật bị xiềng xích, giam cầm làm thương mại.
Tích cực báo cáo vi phạm: Khi phát hiện các hành vi săn bắt, quảng cáo, buôn bán hoặc nuôi nhốt động vật hoang dã trái phép tại các nhà hàng, chợ hoặc trên mạng xã hội, hãy gọi ngay đến đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã (Ví dụ tại Việt Nam là Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên ENV: 1800-1522).
Tổng kết
Trên đây là danh sách những loài động vật bị cấm săn bắt không chỉ là những sinh vật bằng xương bằng thịt; chúng là biểu tượng của vẻ đẹp hoang dã trong thế giới đem lại nguồn giải trí bất tận cho con người và là di sản thiên nhiên mà Trái Đất phải mất hàng triệu năm mới tạo ra được. Một khu rừng không tiếng chim hót, một đại dương thiếu bóng cá voi, hay một cánh đồng vắng bóng muông thú sẽ là một tương lai nghèo nàn và u tối cho các thế hệ mai sau.
